Orzeczenie przy podmiocie wielowyrazowym
Jak poprawnie łączyć podmiot z orzeczeniem w języku polskim? Poznaj zasady morfosyntaktyczne, pułapki składniowe oraz męskoosobowe formy czasowników na lekcjach JPJO.
Łączenie podmiotu i orzeczenia w JPJO – zasady składniowe i pułapki językowe
Informacje na temat tego, jakie zagadnienia składniowe powinny zostać przez uczących się opanowane na poszczególnych poziomach zaawansowania językowego, można znaleźć w Programach nauczania języka polskiego jako obcego[1]. Przywołana właśnie publikacja nie wyszczególnia jednak łączenia podmiotu i orzeczenia jako osobnego tematu przypisanego do konkretnego etapu nauki. Najprawdopodobniej wiąże się to z tym, iż „W większości wypadków nie mamy wątpliwości, jaką formę orzeczenia dać do danego podmiotu (…)”. Zasada mówiąca, iż „Podmiot i orzeczenie powinny być dopasowane pod względem liczby i rodzaju albo liczby, rodzaju i przypadka (…)”[2], wydaje się na tyle oczywista, że przyjmuje się, iż również studenci ją znają – bądź ze swojego języka ojczystego, bądź z lekcji innych języków obcych. O zgodności podmiotu z orzeczeniem rzeczywiście wspomina się w odniesieniu do wielu języków, trudno natomiast nie zwrócić uwagi na to, że języki różnią się pod względem jej realizacji morfosyntaktycznej[3]. Warto zatem przyjrzeć się temu, kiedy łączenie podmiotu i orzeczenia może przysporzyć kłopotów nie tylko kursantom, ale nawet i rodzimym użytkownikom polszczyzny.
Zgodność orzeczenia z podmiotem szeregowym w języku polskim
Najwięcej wątpliwości budzą zazwyczaj te konteksty, w których orzeczenie należy połączyć z podmiotem wielowyrazowym. I tak, jeśli między wyrazami wchodzącymi w skład podmiotu występują spójniki i, oraz, to orzeczenie przyjmuje formę liczby mnogiej[4]. Wyjątek stanowi podmiot tworzony przez rzeczowniki abstrakcyjne o tym samym rodzaju gramatycznym – w tej sytuacji wydawnictwa poprawnościowe dopuszczają użycie orzeczenia w liczbie pojedynczej. Liczba pojedyncza orzeczenia akceptowalna jest ponadto w zdaniach, w których orzeczenie stoi przed podmiotem. Formy liczby pojedynczej nie zaleca się jednak tutaj w odniesieniu do orzeczenia w czasie przeszłym lub trybie przypuszczającym.
Spójniki „albo”, „lub” oraz przyimek „z” a forma orzeczenia w zdaniu
Gdy w skład podmiotu wchodzą słowa połączone spójnikami albo, lub, czy, ani…, ani…, orzeczenie przyjmuje formę liczby mnogiej bądź pojedynczej. Podobnie wygląda to w przypadku podmiotu, którego części zespala przyimek z – możliwa jest zarówno liczba pojedyncza, jak i mnoga orzeczenia, trzeba natomiast pamiętać o tym, iż posłużenie się liczbą pojedynczą sygnalizuje nadanie wyrazowi występującemu przed z większej wagi niż temu stojącemu po przyimku. Wybór liczby wiąże się zatem z wyborem określonego znaczenia.
Dziewczynka i pies poszli czy poszły? Wtórna funkcja orzeczenia męskoosobowego
Jak wiadomo, kategoria męskoosobowości stanowi jedno z ważniejszych zagadnień gramatyczno-składniowych w nauczaniu języka polskiego jako obcego, stąd też należy przypomnieć, że w sytuacji, kiedy jeden z wyrazów tworzących podmiot jest rzeczownikiem męskoosobowym, orzeczenie przyjmuje formę męskoosobową. Orzeczenie w postaci męskoosobowej występuje również, gdy składnikami podmiotu są wyraz oznaczający osobę płci żeńskiej oraz wyraz nazywający zwierzę. Ta wtórna funkcja orzeczenia męskoosobowego podkreśla niejednorodny charakter podmiotu.
Forma orzeczenia przy słowach „wujostwo” i „kuzynostwo” na poziomie B2/C1
Na koniec trzeba wreszcie zauważyć, że w przypadku niektórych słów, takich jak na przykład wujostwo, kuzynostwo, hrabiostwo, orzeczenie dopasowywane jest do podmiotu z uwzględnieniem znaczenia tego ostatniego. Ćwiczenia wykorzystujące wymienione wyrazy znaleźć można w niektórych pomocach dydaktycznych przeznaczonych dla studentów zaawansowanych, warto więc pamiętać, w jaki sposób łączą się one w zdaniu z orzeczeniem.
[1] I. Janowska i in. (red.), Programy nauczania języka polskiego jako obcego. Poziomy A1-C2, Kraków 2016.
[2] A. Markowski, Język polski. Poradnik prof. Markowskiego, Warszawa 2007, s. 147.
[3] Zob. np.: https://www.researchgate.net/publication/339510049_Subject-verb_Agreement_in_Arabic_Spanish_and_English_A_Typological_View
[4] Informacje za: Wielki słownik poprawnej polszczyzny, red. A. Markowski, Warszawa 2008, s. 1637-1638.
Autorka artykułu: Michalina Rittner
Polecane podręczniki do nauki języka polskiego jako obcego:
Angielska
Niemiecka