Zdania podrzędne przydawkowe

     Jak można przeczytać w Encyklopedii językoznawstwa ogólnego, zdanie podrzędne przydawkowe to „Wyrażenie zdaniowe, które określa rzeczownik występujący w zdaniu nadrzędnym, czyli pełni taką samą funkcję jak przydawka w zdaniu pojedynczym”[1]. W związku z tym warto tutaj dodać, że w tradycyjnym ujęciu gramatycznym przydawka, nazywana też niekiedy przydawką właściwą, to „Takie określenie, którego określanym członem w związku jest rzeczownik (…)”. Daje się ją rozpoznać, zadając pytania: jaki?, który?, czyj?, ile?, ilu?, czego?, z czego?[2].

     Jeśli chodzi o zdania złożone, to w Programach nauczania języka polskiego jako obcego pojawiają się one już na poziomie A1, są to przy tym konstrukcje stosunkowo proste, tworzone za pomocą spójników: i, a, ale, albo, lub, lecz, ponieważ, bo, że, czy. Zdania podrzędne przydawkowe uwzględnia się natomiast jako osobne zagadnienie składniowe, począwszy od poziomu B1[3]. Ich opanowanie sprawia uczącym się dość duży kłopot ze względu na to, że najczęstsze słowa łączące zdanie podrzędne z nadrzędnym stanowią zaimki względne który, jaki. Po pierwsze są one odmienne, po drugie posiadają podobne znaczenie, jednocześnie jednak niemożliwe jest potraktowanie ich jako synonimów całkowitych.

     Jak zauważają w swoim podręczniku E. Lipińska i E. G. Dąmbska, „Forma wyrazów jaki, który nie zależy od wyrazu określanego. Zależy od formy wyrazu zastępowanego przez jaki, który w zdaniu podrzędnym”[4]. Jeśli zatem student chce zastosować prawidłową formę gramatyczną zaimków który, jaki, powinien wcześniej podzielić zdanie złożone na zdania pojedyncze lub przynajmniej zastanowić się nad rekcją czasownika występującego w zdaniu podrzędnym. Por.: Spotkałam wczoraj koleżankę, której nie widziałam od czasów szkoły średniej. → Spotkałam wczoraj koleżankę. Nie widziałam (tej) koleżanki od czasów szkoły średniej. Zaimek której zastępuje słowo koleżanki, przyjmuje więc jego formę gramatyczną, czyli dopełniacz liczby pojedynczej rodzaju żeńskiego.

     Mimo swojego podobieństwa znaczeniowego wyrazy który oraz jaki nie stanowią synonimów. Zasadniczo użycie zaimka który wskazuje na odniesienie się do konkretnej osoby lub rzeczy, z kolei zaimek jaki odsyła do cechy jakiejś osoby bądź też rzeczy. W przypadku wątpliwości co do tego, który z zaimków należy wybrać, uczącym się może pomóc dodanie do zdania nadrzędnego słów ten, taki. Por. To była (ta) koleżanka, o której ci wczoraj opowiadałam. To jest (taka) sukienka, o jakiej marzyłam. Trzeba przy tym pamiętać, że konieczna jest tutaj dość dobra już znajomość języka polskiego, co więcej, nie wszystkie zdania daje się w ten sposób sensownie zmodyfikować.

     Podsumowując, warto podkreślić, że zdania przydawkowe są tylko jednym z kilku rodzajów zdań podrzędnych, które kursanci powinni umieć zbudować. Ze względu jednak na trudności, które mogą towarzyszyć ich konstruowaniu, z pewnością warto poświęcić im w czasie zajęć nieco więcej uwagi.

[1] Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, red. K. Polański, Wrocław 2003, s. 681.

[2] Z. Klemensiewicz, Podstawowe wiadomości z gramatyki języka polskiego, Warszawa 2001, s. 124, 128.

[3] Zob. I. Janowska i in. (red.), Programy nauczania języka polskiego jako obcego. Poziomy A1-C2, Kraków 2016.

[4] E. Lipińska, E. G. Dąmbska, Kiedyś wrócisz tu…, cz. II: By szukać swoich dróg i gwiazd, Kraków 2007, s. 161.

Autorka artykułu: Michalina Rittner