Który czy jaki?

     Wymienione w tytule wyrazy należą do grupy zaimków pytająco-względnych. Z zaimkiem jaki osoby uczące się języka polskiego jako obcego stykają się już na poziomie A1, zaś z który na poziomie nieco wyższym, tzn. A2. Jaki odmienia się według tego samego modelu co taki. Zastępuje on przymiotniki i używany jest w zdaniach podrzędnych mających funkcję pytań. W użyciu emfatycznym może również wystąpić na początku zdań wykrzyknikowych. Zaimek który odmienia się z kolei tak samo jak przymiotniki twardotematowe. Tworzy pytania zależne i niezależne, pojawia się w zdaniach podrzędnych przydawkowych, podmiotowych, dopełnieniowych, rozwijających. Wspomniany wyraz stanowi pierwszy element zdania podrzędnego i odnosi się do ostatniego rzeczownika w zdaniu, bywa poprzedzony przyimkiem lub wyrażeniem przyimkowym. Warto także dodać, że który nie powinien być powtarzany na różnych poziomach podrzędności. W tekstach prasowych zdarza się, że zastępowany jest słowem gdzie, uznaje się to jednak za niepoprawne pod względem stylistycznym[1].

     Zaimki jaki oraz który są niekiedy częścią struktur taki jaki, ten który. To właśnie do nich sugeruje odwołać się Wielki słownik poprawnej polszczyzny, jeśli zachodzą wątpliwości co do tego, którego z tychże wyrazów należy użyć w zdaniu. Zamieszczenie takiej informacji w słowniku poprawnościowym pozwala przypuszczać, że również rodzimi użytkownicy języka polskiego miewają trudności w wyborze poprawnego w danym kontekście zaimka. Zupełnie wprost mówi o tym natomiast Dobry słownik: „Nierozstrzygnięta walka jaki z który – Zdarza się, że używamy słów jaki i który niemal wymiennie — «książka, jaką/którą czytam» to wypowiedź w obu wariantach poprawna i niełatwo byłoby wykazać, że jaki i który otwierają pole do rozważań o nieco innych aspektach tej lektury”[2].

     Trzeba też zauważyć, że pytanie o różnicę znaczeniową między jaki/który zostało opublikowane w Poradni Językowej PWN. Udzielona odpowiedź wydaje się dość jasno wskazywać, że w przypadku wspomnianych słów trudno mówić o synonimii: „Zaimka jaki używamy wtedy, gdy chcemy wskazać na typ zjawisk, rzeczy, osób itp., natomiast zaimka który – gdy chcemy wskazać konkretną rzecz, osobę, konkretne zjawisko itp.”[3]. Być może nie rozwiewa ona wszystkich wątpliwości rodzimych użytkowników polszczyzny, jest jednak dość istotna z punktu widzenia glottodydaktyki polonistycznej. Warto bowiem zwrócić uwagę na to, że autorzy podręczników kursowych oraz materiałów pomocniczych do nauczania języka polskiego jako obcego zazwyczaj patrzą na zaimki jaki/który z perspektywy składni. Dla przykładu E. Lipińska oraz E.G. Dąmbska, autorki książki Kiedyś wrócić tu…, koncentrują się na budowie i konstruowaniu zdań podrzędnych. Opanowaniu tego zagadnienia służą przy tym takie typy ćwiczeń jak: zadawanie pytań do zdań, łączenie dwóch zdań w jedno, wpisywanie poprawnej formy gramatycznej zaimka, kończenie zdań. W świetle tego, co powiedziano wyżej, wydaje się potrzebne, aby wśród dostępnych na rynku zadań pojawiły się również i te, które pozwalałyby kursantom zrozumieć różnicę semantyczną zachodzącą między jaki i który.

[1] Zob. B. Bartnicka, H. Satkiewicz, Gramatyka języka polskiego. Podręcznik dla cudzoziemców, Warszawa 2015, s. 91; Wielki słownik poprawnej polszczyzny, red. A. Markowski, Warszawa 2008, s. 357, 451.

[2] Dobry słownik, red. A. Czesak, Ł. Szałkiewicz, S. Żurowski, https://dobryslownik.pl/slowo/jaki/18381/

[3] Zob. https://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/Jaki-czy-ktory;18347.html

Autorka artykułu: Michalina Rittner