Przymiotnikowa odmiana nazwisk

     Odmiana nazwisk stanowi zagadnienie sprawiające trudności nawet rodzimym użytkownikom języka polskiego. Cudzoziemcy powinni opanowywać ją stopniowo, począwszy od poziomu B1, kiedy to wymagane jest od nich zapoznanie się z gramatyką nazwisk zakończonych na -ski, -cki, -ska, -cka. O pozostałych nazwiskach mówi się już na wyższych etapach zaawansowania językowego, tj. na poziomie C1, a także C2[1].

     W polszczyźnie o wyborze konkretnego modelu odmiany decyduje ostatnia głoska pojawiająca się w nazwisku, dotyczy to przy tym zarówno nazwisk polskich bądź spolszczonych, jak i obcych. Wspomniana w tytule odmiana przymiotnikowa obejmuje większość nazwisk zakończonych w wymowie na -i, -y, -e. Te pierwsze przyjmują końcówki fleksyjne analogiczne do przymiotników typu tani. Nazwiska kończące się w wymowie na -y odmieniają się natomiast tak jak przymiotnik trudny. Z kolei nazwiska zakończone na -e otrzymują końcówki odpowiadające przymiotnikowi rodzaju nijakiego, którego przykładem może być chociażby forma trudne.

     W przypadku nazwisk obcych końcówki fleksyjne często bywają zapisywane po apostrofie. Warto zauważyć, że nie jest to obowiązkowe, jeśli chodzi o nazwiska słowiańskie, które w zapisie kończą się na -y, wymawiane jednak jako -i (por. Chomsky: Chomskiego/Chomsky’ego). Należy też pamiętać, że w narzędniku i miejscowniku nazwisk niesłowiańskich końcówki fleksyjnej nie oddziela się apostrofem. Wreszcie nazwiska zakończone w wymowie na -e we wspomnianych właśnie przypadkach mają końcówkę -em, a nie zaś -im/-ym jak wynikałoby to z modelu przymiotnikowego.

     Jak wiadomo, w odniesieniu do nazwisk istnieje możliwość utworzenia form liczby mnogiej. I tak nazwiska zakończone w mianowniku liczby pojedynczej na -e uzyskują w liczbie mnogiej odmianę rzeczownikową. Model przymiotnikowy dotyczy w liczbie mnogiej trzech grup nazwisk. Są to po pierwsze nazwiska zakończone na -i z przyrostkami -sk-, -ck-, -dzk-, po drugie – nazwiska kończące się na -i nieposiadające jednak wymienionych wyżej przyrostków. Co istotne, odmiana przymiotnikowa dotyczy tutaj wszystkich przypadków gramatycznych z wyjątkiem mianownika, w którym to pojawia się końcówka -owie. Trzecią grupę, która odmienia się według deklinacji przymiotnikowej, stanowią nazwiska o postaci przymiotnikowej zakończone na -y oraz nazwiska na -owy. Nazwiska na -y nieprzypominające przymiotników mają w mianowniku końcówkę -owie.

     Jeśli chodzi o nazwiska żeńskie, to te z przyrostkami -ska, -cka, -dzka, -na, -owa w liczbie pojedynczej i mnogiej charakteryzują się przymiotnikowym modelem odmiany. Pozostałym właściwy jest model rzeczownikowy[2].

     Nieco inaczej niż w przypadku imion w dostępnych na rynku podręcznikach kursowych oraz materiałach pomocniczych do nauczania gramatyki, zwłaszcza tych najnowszych, łatwiej można znaleźć ćwiczenia poświęcone wyłącznie przymiotnikowej odmianie nazwisk. Odpowiedni rozdział zawiera chociażby Gramatyka polska w ćwiczeniach dla obcokrajowców autorstwa W.T. Stefańczyka i A. Dixon.

[1] Zob. I. Janowska i in. (red.), Programy nauczania języka polskiego jako obcego. Poziomy A1-C2, Kraków 2016, s. 78, 149, 185.

[2] Informacje za: Wielki słownik poprawnej polszczyzny, red. A. Markowski, Warszawa 2008, s. 1617-1621.

Autorka artykułu: Michalina Rittner