Singularia i pluralia tantum

     Odmiana rzeczowników występujących tylko w liczbie mnogiej stanowi zagadnienie, które według Programów nauczania języka polskiego jako obcego powinno być realizowane na poziomie C1 oraz C2. Na najwyższym etapie zaawansowania językowego wprowadza się dodatkowo rozróżnienie na pluralia tantum nieosobowe i męskoosobowe. Warto również zauważyć, że we wspomnianej publikacji jako osobny temat wyróżnia się rzeczowniki zbiorowe, chociaż przykładowo Wielki słownik poprawnej polszczyzny pod redakcją A. Markowskiego włącza je po prostu do kategorii pluraliów tantum. Jeśli chodzi natomiast o opanowanie odmiany singulariów tantum, to od studentów wymaga się jej na poziomie C2[1].

     Pomimo tego, że aż do poziomu C1 uczących się nie obowiązuje znajomość zasad deklinacji pluraliów tantum, stykają się oni z tego typu wyrazami stosunkowo wcześnie. Podręczniki kursowe przeznaczone dla początkujących zazwyczaj uwzględniają słowa takie jak okulary, drzwi, spodnie czy też nazwy geograficzne Niemcy, Włochy. Nie jest to jednak zaskakujące, bowiem „(…) rzeczowniki niemające liczby pojedynczej to obszerna grupa, licząca w samej tylko części apelatywnej około tysiąca leksemów (…)”. Co również ważne z punktu widzenia nauczania języka polskiego jako obcego, „(…) nazwy (…) części garderoby (wierzchnich i «spodnich») są najliczniejszą grupą leksemów (ok. 5-6%) składających się na kategorię pluraliów tantum (…)”[2]. Słownictwo z tego obszaru tematycznego opanowywane jest przez kursantów już na poziomie A1.

     Jak wiadomo, do najistotniejszych cech morfologicznych rzeczowników należą stały rodzaj gramatyczny oraz odmienność przez przypadki i liczby. Rzeczowniki nieodmieniające się przez liczbę określa się mianem singulariów bądź pluraliów tantum. Te pierwsze posiadają tylko liczbę pojedynczą, te drugie natomiast – wyłącznie liczbę mnogą. Kategorię singulariów tantum tworzą: nazwy przedmiotów niepoliczalnych, nazwy pojęć abstrakcyjnych, nazwy zbiorów osób bądź przedmiotów, wreszcie nazwy geograficzne. Trzeba też tutaj podkreślić, że możliwość przybierania przez niektóre wyrazy kwalifikowane jako singularia tantum form liczby mnogiej nie jest tożsame z odmiennością przez liczby. Zwykle bywa bowiem tak, że zmiana formy liczby pojedynczej na mnogą oznacza równoczesną zmianę znaczenia. Co również ważne, brak liczby mnogiej ma często uzasadnienie semantyczne[3].

     Singularia i pluralia tantum stanowią zagadnienie gramatyczne rzadko poruszane w podręcznikach kursowych oraz pomocach do nauczania języka polskiego jako obcego. Wydaje się jednak, że ze względu na to, iż są one dość licznie reprezentowane w polszczyźnie, a ponadto ze względu na to, że niektóre wyrazy należące do tych kategorii poznawane są przez kursantów na poziomie początkującym, powinno się je w większym stopniu uwzględniać w nowo powstających materiałach dydaktycznych.

[1] I. Janowska i in. (red.), Programy nauczania języka polskiego jako obcego. Poziomy A1-C2, Kraków 2016, s. 149, 185.

[2] H. Jadacka, Pluralia tantum w opisie leksykograficznym, „LingVaria” 2006, nr 1, s. 161, 163.

[3] Informacje za: Wielki słownik poprawnej polszczyzny, red. A. Markowski, Warszawa 2008, s. 1663-1664.

Autorka artykułu: Michalina Rittner