Czas teraźniejszy: czasowniki modalne w języku polskim i ich odmiana
Czasowniki modalne i formy nieosobowe to jeden z kluczowych elementów opanowania komunikacji w języku polskim na poziomach A1–B1. Zobacz, jak przedstawić ich odmianę, alternacje w temacie oraz specyfikę czasownika powinien na zajęciach JPJO.
Czasowniki modalne w języku polskim i formy nieosobowe (można, należy, trzeba, wolno)
Przez modalność rozumie się wyrażenie stosunku mówiącego do treści wypowiedzi, czyli ocenę, jaką mówiący przypisuje danemu zdarzeniu. Mówiący może uważać zdarzenie za prawdziwe, możliwe, potencjalne, wątpliwe czy konieczne.
Do czasowników modalnych zaliczane bywają nieosobowe formy predykatywne, takie jak: można, należy, trzeba, wolno. Formy te są nieodmienne, a więc łatwe do nauczenia i bardzo często używane, dlatego też warto zapoznać się z nimi jak najwcześniej.
Opanowanie czasowników modalnych nie jest łatwe. Często są one podstawą zwrotów frazeologicznych i idiomów. Wielu zwrotów trzeba się nauczyć na pamięć, nie wolno też zapominać o odpowiednim kontekście.
W poniższej tabeli podano przykłady zdań z czasownikami modalnymi i nieosobowymi formami modalnymi:
Czasowniki modalne najczęściej łączą się z innymi czasownikami w bezokoliczniku. Ponieważ takie konstrukcje są często używane, ogromną rolę pełni w nich idiomatyka. Wystarczy przetłumaczyć przykłady z tabeli na inne języki, aby zauważyć, jak ważne jest uczenie się czasowników modalnych w odpowiednim kontekście (np. polskie „umiem pływać, ale teraz nie mogę” to po niemiecku „ich kann schwimmen, aber jetzt kann ich nicht”, a po angielsku „I can swim, but now I cannot”).
Odmiana czasowników modalnych (chcieć, móc, musieć, umieć) w czasie teraźniejszym
Poniższa koniugacja prezentuje odmianę poszczególnych czasowników modalnych w czasie teraźniejszym:
Czasowniki chcieć i móc należą do pierwszej grupy koniugacyjnej; woleć, potrafić i musieć odmieniają się jak czasowniki drugiej grupy, natomiast umieć to trzecia grupa koniugacyjna.
Niektóre czasowniki modalne są regularne (por. chcieć, woleć, umieć); w czasownikach móc oraz musieć występują alternacje w temacie czasownika. Alternacjom podlega środek paradygmatu: mogę / możesz i muszę / musisz. Niewielka alternacja występuje w odmianie czasownika potrafić. Podobne „minialternacje” są związane z ortograficznym zapisem zmiękczania spółgłosek przy pomocy litery „i”.
Czasownik powinien / powinnam – odmiana i użycie w języku polskim
Czasownik modalny powinien, który znajdziemy w takiej właśnie postaci w słowniku (nie ma on bowiem bezokolicznika), oznacza jakieś moralne zobowiązanie, powinność, którą wypada lub należy wypełnić. W dzisiejszej polszczyźnie używa się w zasadzie form czasu teraźniejszego, obojętnie, czy mówi się o zobowiązaniach przeszłych, teraźniejszych czy przyszłych. Formy czasownika powinien zróżnicowane są jednak rodzajowo: powinien (rodzaj męski), powinna (rodzaj żeński) i dodatkowa forma dla trzeciej osoby liczby pojedynczej rodzaju nijakiego – powinno.
Polecane podręczniki do nauki gramatyki i czasowników modalnych:
Angielska
Niemiecka